18 Kasım 2017 Cumartesi 13:21
Kebikeç

Kebikeç

Gazanfer ERYÜKSEL

Var olanı kaybetme korkusu ile onu koruma hissi ve düşüncesi arasındaki ilişki tarih boyunca nice hayatların paradoksu olmuştur. Mağara duvar resimlerinde hiyeroglif (resim) yazıya ve harflere uzanan süreç… Kil tabletler, papirüs, parşömen ve kâğıt… Kitaba ve matbaa makinesine ulaşmak ne zorlu bir süreçtir insanlığın tarihinde… Eğer bugün uygarlık diye bir kavramdan, bir kültür boyutundan söz ediyorsak bunu işte bu zorlu sürece borçluyuz.

Kâğıt ve kitap, yazının yansıtıldığı bir zemin olarak zamana direnci az bir malzemedir. İşte bu dirençsiz malzemenin çok değerli ve önemli şeyleri sakladığını düşünen insanın bu varlığını korumak istemesi en doğal davranış biçimidir. Bugün bize ters, hatta abes gelse de el yazması kitapların baş tarafına ona maddi zarar veren kitap kurtlarına karşı ve bir o kadar da manevi zarar verebilecek kurtlu beyinlere yönelik bir tılsım yazmışlardır. “Ya Kebikeç İhfazu’l Varak”… Bu ifade zamanla kısaltılarak “Ya Kebikeç” olarak kullanılmıştır. 

Kebikeç, kitap kurtlarının şâhıdır. Kitaplara "Yâ Kebikeç" yazılması bir nevî "Ey kurtçuk, bu kitap sana ait değil. Başkasının malına zarar verme!" uyarısıdır. O melek ya da cinden korkan (ya da saygı duyan) kitap kurtlarının, efendilerinin ismini kitabın üzerinde görünce "Bu kitap efendimizin himayesinde" diyerek yaklaşamayacağına inanılırmış.

KEBİKEÇ BAŞ SAYFADA OLMAZSA...

Özellikle eski el yazma eserlerin başında görülen "Yâ Hafız yâ Kebikeç" tılsımının, kitapların baş sayfasına yazılması önemli bir ayrıntıdır. Hatta bununla alâkalı hoş bir rivayet de vardır. Şöyle ki: Müellifin biri bu efsunlu ibareyi kitabının sonuna yazmış. Kitap kurdu da, kitabın ilk sayfasından başlamış yemeye, koca kitabın son sayfasına gelinceye kadar güzel bir ziyafet çekmiş kendine. Şölenin sonuna gelince bir de ne görsün: Böcekler padişahı Kebikeç, tahtına kurulmuş, gözlerini bu kurtçuğun üzerine dikmiş, bütün heybetiyle karşısında arz-ı endam ediyor. Tası tarağı toplayıp sıvışmış oradan. Kebikeç'i ancak son perdede sahneye alan müellifimiz de, elinde kitabının son sayfası, kalakalmış öylece. Rivayet böyle…

ZEHİRLİ DÜĞÜN ÇİÇEĞİ'NDEN SİHİRLİ HAŞERE MELEĞİNE

Süryanicede "Tüm böceklere hükmeden meleğin adı" şeklinde geçen Kebikeç, bazı Arapça ve Osmanlıca kaynaklarda da "sürüngen ve böceklere hükmeden melek ya da cin" şeklinde tarif edilmiştir. Kebikeçe "Hüdhüd Kuşu" diyenler de olmuş, hatta bu kuşun tüylerinin, kitap sayfalarının arasına konmasıyla, güve, kitap kurdu gibi haşeratın kitaba yaklaşamayacağı ifade edilmiştir.

Farklı bölgelerde farklı isimlerle anılan fakat illâki bilinen Kebikeç, Kuzey Afrika'da "Kabikah, Kabikanc, Kaykatac, Akikanc", Endonezya'da "Yâ Kih" isimleriyle anılmıştır. İsmi ne olursa olsun, büyük zahmet ve sabırla çok uzun sürelerde yazılan el yazması eserlerin, haşerat tarafından yenmemesi için daima Kebikeç'ten medet umulmuştur.

Fakat Farsça bir lügat olan Burhân-ı Kâtığ'da Kebikeç'in "Düğün Çiçeği", "Kurbağa Otu" ve "Mastara Çiçeği" diye geçmesi, bazı Osmanlıca sözlüklerde de "Düğün Çiçeği" diye tanımlanması, bir gerçeği ortaya çıkarmaktadır. Esasen zehirli bir çiçek olan Kebikeç, kitapların arasına konur ve haşeratın zarar vermesini engelleyeceğine inanılırmış.

Zamanla Kebikeç bitkisini ezip, suyu ile kitap kapaklarına "Medet Yâ Kebikeç" yazarak bu işi daha estetik hâle getiren hattatlar da vardır. Bir zaman gelir ki, Düğün Çiçeği Kebikeç'in kendisini değil de, zehirli suyundan yazılmış ismi kitapların başına bir muska gibi konulmaya başlanmıştır. Ve zaman içinde bu işin aslı unutulmuştur. Kebikeç bitkisi unutulunca artık kitaplara sadece bu isim, hem de her hangi bir mürekkeple yazılmaya başlanmış, böylece Kebikeç ismi tılsımlı ve efsunlu bir hâl almıştır. Ve bu "Zehirli Düğün Çiçeği", "Sihirli Haşere Meleği" olup çıkmıştır.

Şimdilerde olur da elinize bir el yazma eser geçerse ve bu eserin kapağında ya da ilk sayfasında Kebikeç ismine rastlarsanız hiç şaşırmayın. O eserin elinize kadar ulaşması için muhafızlık yapması niyetiyle kondurulmuş bir kitap muskasıdır o…

Kaynakça:

(ı): http://www.yenisafak.com/yenisafakpazar/meded-ya-kebikec-375630

(ıı): https://intouchlife.wordpress.com/2012/01/23/ya-kebikec-ihfazul-varak/

Anahtar Kelimeler:
KebikeçGazanfer ERYÜKSEL
Yorumlar
Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.